Ιερός Ναός Αγίας Τριάδας Αρχανών

Ο ναός της Αγίας Τριάδας βρίσκεται στη συνοικία «Κονάκι» ή «Συνοικισμός» στις δυτικές παρυφές της κωμόπολης των Αρχανών, του Δήμου Αρχανών – Αστερουσίων στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου. Ο ναός ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του μονόχωρου καμαροσκέπαστου με εγκάρσιο νάρθηκα, καμαροσκέπαστο επίσης. Ο νάρθηκας δεν εντάσσεται στην αρχική φάση του ναού, αλλά αποτελεί μετέπειτα προσθήκη. Ο νάρθηκας έχει προστεθεί στη δυτική πλευρά του ναού και η διεύθυνσή του είναι στον άξονα Β-Ν και κάτοψη του προσιδιάζει σε αντιστραμμένο Τ. Η φέρουσα τοιχοποιία αποτελείται από αργολιθοδομή με λαξευτούς γωνιόλιθους. Η κάλυψη είναι οξυκόρυφη καμαροσκέπαστη στον κυρίως ναό και τον νάρθηκα, ο οποίος είναι λίγο πιο υψηλός. Στον κυρίως ναό βρισκόταν δύο ενισχυτικά σφενδόνια που έχουν αφαιρεθεί και στον νάρθηκα βρίσκονται δύο ενισχυτικά σφενδόνια. Ο κυρίως ναός με τον νάρθηκα επικοινωνούν με χαμηλωμένο τόξο. Ο ναός ανατολικά απολήγει σε ημικυκλική κόγχη του Ιερού, η οποία φέρει γείσο που συνεχίζει σε όλη την ανατολική πλευρά και μονόλοβο φωτιστικό άνοιγμα με οξυκόρυφη απόληξη εγγεγραμμένο σε φωτιστικό άνοιγμα. Η είσοδος του κυρίως ναού βρίσκεται στη βόρεια πλευρά στο δυτικό τμήμα, με απλό ορθογωνικό θύρωμα. Ο κυρίως ναός έχει από ένα ορθογωνικό φωτιστικό άνοιγμα σε κάθε μακρά πλευρά και κυκλικό φεγγίτη στην άνω ζώνη της ανατολικής πλευράς. Ο νάρθηκας έχει είσοδο στη δυτική πλευρά με λίθινο θύρωμα με σχηματοποιημένο βεργίο, ενώ πάνω από τη ζώνη του ανωφλιού διακρίνεται στον τοίχο ίχνος οξυκόρυφου υπέρθυρου. Από ένα ορθογωνικό φωτιστικό άνοιγμα με απλό περίθυρο βρίσκεται στη βόρεια και νότια πλευρά του νάρθηκα. Γείσο περιτρέχει τον κυρίως ναό και τον νάρθηκα στην απόληξη των κατακόρυφων επιφανειών και ορίζει τη στέγαση από κεραμίδια, το οποίο στις αετωματικές απολήξεις έχει διακόσμηση με έλικες. Ο κυρίως ναός διασώζει τοιχογραφικό διάκοσμο υψηλής τέχνης, με διακριτές παραστάσεις χριστολογικού και θεομητορικού κύκλου στην καμάρα και την άνω ζώνη (ενδεικτικά, η παράσταση της Γέννησης της Θεοτόκου στο δυτικό τμήμα του νότιου τοίχου ξεχωρίζει με τη ζωντάνια στα χρώματα και ρεαλισμό στην απόδοση), παράσταση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον νότιο τοίχο στη χαμηλότερη ζώνη και ολόσωμων Αγίων, όπως οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη, καθώς και Συλλειτουργούντων Ιεραρχών στο ημικύλινδρο της αψίδας. Ο νάρθηκας δεν φέρει τοιχογραφίες. Οι διαστάσεις του ναού είναι σχετικά ευμεγέθεις και σε συνδυασμό με χαρακτηριστικά του τοιχογραφικού διακόσμου θα μπορούσε να προταθεί χρονολόγηση του κυρίως ναού στον 15ο αιώνα. Η προσθήκη του νάρθηκα μπορεί να χρονολογηθεί κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν έλαβαν χώρα εκτεταμμένες εργασίες ανακαίνισης με την προσθήκη των μορφολογικών στοιχείων των όψεων, τη διάνοιξη του δυτικού τόξου και τη διεύρυνση της βορείας εισόδου και των φωτιστικών ανοιγμάτων που δυστυχώς κατέστρεψαν μεγάλο τμήμα του τοιχογραφικού διακόσμου. Δεδομένου ότι ο ναός βρίσκεται στην πεδινή αγροτική περιοχή δυτικά του παλαιού οικιστικού ιστού των Αρχανών, ενδεχομένως αποτέλεσε αρχικά καθολικό μοναστηριού. Μετά το 2010 έλαβαν χώρα συντήρησης του σημαντικού τοιχογραφικού διακόσμου του ναού (Λιόλιος & Μαμαλάκη, 2015: 677-678). Η κατάσταση διατήρησης του ναού ωστόσο παρουσιάζει επικινδυνότητα καθώς έπειτα από τους σεισμούς της 27ης-28ης Σεπτεμβρίου 2021 σημειώθηκαν φθορές και ρηγματώσεις στη στέγαση του ναού, ενώ για λόγους ασφαλείας αφαιρέθηκε το άνω τμήμα του νεώτερου κωδωνοστασίου στο βορειοανατολικό τμήμα του νάρθηκα. Οι ρηγματώσεις είχαν αποτέλεσμα κατά τους χειμερινούς μήνες του 2021-2022 να εισχωρήσουν όμβρια ύδατα στο εσωτερικό του ναού αποσαθρώνοντας την τοιχοποιία και επιφέροντας φθορές στις τοιχογραφίες με επικάθηση αλάτων και ανάπτυξη μικροοργανισμών. Η εισροή υδάτων είναι περισσότερο έντονη στον χώρο του νάρθηκα, ο οποίος παρουσιάζει έντονες ρηγματώσεις και φθορές στα τόξα.