Ταυτότητα
Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου
Γεωγραφική θέση
Τοποθεσία: Αρχάνες
Γεωγραφικό μήκος: 35.23476565867884
Γεωγραφικό πλάτος: 25.158740351223127
Είδος
Τρίκλιτη βασιλική με υπερυψωμένο μεσαίο κλίτος
Διαστάσεις
Κατάσταση διατήρησης
Πολύ καλή, έχουν λάβει χώρα εργασίες αποκατάστασης
Γενική περιγραφή – καταγραφή
Ο
ναός του Αγίου Γεωργίου βρίσκεται στο κέντρο της κωμόπολης των Άνω Αρχανών
του Δήμου Αρχανών – Αστερουσίων στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου. Ανήκει
στον αρχιτεκτονικό τύπο της τρίκλιτης βασιλικής με υπερυψωμένο το μεσαίο
κλίτος. Ο ναός είναι αφιερωμένος στους αγίους Γεώργιο, Τρύφωνα και Χαράλαμπο.
Ο φέροντας οργανισμός αποτελείται από αργολιθοδομή με λαξευτούς γωνιόλιθους,
ενώ παρατηρείται οικοδομικό υλικό σε δεύτερη χρήση. Η κάλυψη γίνεται με
οξυκόρυφο θόλο, το κεντρικό κλίτος είναι ελαφρά υπερυψωμένο. Το κεντρικό
κλίτος έχει στα ανατολικά ημικυκλική κόγχη, με λίθινο γείσο που διαχωρίζει
τις κατακόρυφες από τις κεκλιμένες επιφάνειες της τοιχοποιίας. Δύο
πεσσοστοιχίες με οξυκόρυφα τόξα (εκ των οποίων το κεντρικό υψηλότερο)
χωρίζουν τα κλίτη του ναού. Στο χαμηλότερο τμήμα τους οι τετράγωνοι πεσσοί
ανήκουν πιθανότατα στον παλαιότερο ναό, αποτελούμενοι από ορθογωνισμένους
μεγάλους λίθους. Τα πλευρικά κλίτη έχουν δύο ενισχυτικά σφενδόνια. Στη θέση
αυτή υπήρχε αρχικός τρουλαίος ναός του 11ου αιώνα, σταυροειδής εγγεγραμμένος,
ο οποίος ανακατασκευάστηκε ριζικά και μετατράπηκε στον τύπο της τρίκλιτης
βασιλικής κατά τον 14ο αιώνα, μετά τον σεισμό του 1303 (Συθιακάκη, 2020:
192). Από τον αρχικό ναό διασώζεται η αρχική διαμόρφωση της βάσης του
τρούλου, με στρώμα εικονογράφησης κάτω από την μετέπειτα επικάλυψη με κονίαμα
για τη δημιουργία οξυκόρυφων καμαρών (κατά τις πρόσφατες εργασίες
αποκατάστασης αφέθηκαν κενά από την αρχαιολογική διερεύνηση για να
υποδεικνύουν την παλαιότερη οικοδομική φάση). Επίσης στην κεντρική κόγχη του
Ιερού Βήματος, εσωτερικά διακρίνονται πλίνθοι στην τοιχοποιία, ενώ εξωτερικά
διακρίνονται τμήματα αψιδωμάτων κατασκευασμένων από πλίνθους που αντιστοιχούν
πιθανώς στα αρχικά φωτιστικά ανοίγματα. Διασώζεται ακόμη τμήμα της παλαιότερης
πρόθεσης, κατασκευασμένης από πλίνθους. Το δάπεδο του ναού έχει υπερυψωθεί
αρκετά σε μετέπειτα οικοδομική φάση, καλύπτοντας σε μεγάλο βαθμό τις (όπως
μπορούμε εύλογα να υποθέσουμε) ολόσωμες μορφές της χαμηλότερης ζώνης
εικονογράφησης. Σύμφωνα με το κείμενο της απόφασης χαρακτηρισμού του Ιερού
Ναού Αγίου Γεωργίου Άνω Αρχανών ως αρχαίου μνημείου (ΦΕΚ 18/Β/21-1-1999),
“είναι ο μεγαλύτερος σε μέγεθος τοιχογραφημένος ναός της περιοχής των Άνω
Αρχανών. Κατά την τελευταία ανακαίνιση (18ος - 19ος αι.) η στέγη μπαζώθηκε με
αποτέλεσμα να μειωθούν οι κλίσεις και να αλλοιωθεί η μορφή της”. Κύρια είσοδος
ανοίγεται στη δυτική πλευρά, η οποία έχει θύρωμα στο ανώφλι του οποίου
υπάρχει ενεπίγραφη χρονολογία 1834, με υπέρθυρο που προσιδιάζει στο
φλογόσχημο μοτίβο. Είσοδος επίσης ανοίγεται στη βόρεια πλευρά με παρόμοιο
θύρωμα αλλά πιο περιορισμένο λόγω της χαμηλωμένης στέγασης. Στην κόγχη του
Ιερού Βήματος υπάρχει μικρό δίλοβο φωτιστικό άνοιγμα με ανάγλυφο διάκοσμο.
Στην ανατολική πλευρά, άνωθεν της κόγχης και στη δυτική άνωθεν της εισόδου
βρίσκεται αντίστοιχα από ένας κυκλικός φεγγίτης. Στη νότια πλευρά μεγάλο
ορθογωνικό φωτιστικό άνοιγμα με την ίδια ενεπίγραφη χρονολογία στο ανώφλι του
(1834). Η ανακαίνιση / επισκευή του ναού με τη διαφοροποίηση του ύψους του
ναού μπορεί συνεπώς να συσχετιστεί με τις επιγραφές στα θυρώματα, το 1834.
Διασώζονται αρκετές τοιχογραφίες από τον τοιχογραφικό διάκοσμο του ναού στο
ανατολικό τμήμα του κεντρικού και του νοτίου κλίτους που μπορούν να
χρονολογηθούν στον 14ο αιώνα, με αρκετές φθορές ωστόσο. Μικρό, νεώτερο,
κωδωνοστάσιο υψώνεται στο βορειοδυτικό τμήμα της στέγασης, ενώ σπαράγματα
τοιχογραφιών είναι εμφανή στον εξωτερικό τοίχο στο σημείο αυτό ανάμεσα στο
παχύ στρώμα επιχρισμάτων.
Αρχέτυπο Σύστημα
ΙΑΚ
Χρονολόγηση
Νομικό Καθεστώς
-------------------