Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος

Η ιδιόρρυθμη μονή του Αγίου Παντελεήμονα βρίσκεται σε υψόμετρο 165-170 μ. στις πλαγιές της κοιλάδας 3,5 χλμ. νότια του οικισμού Φόδελε, στον Δήμο Μαλεβιζίου της Περιφερειακής Ενότητας Ηρακλείου. Η μονή αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα εξομαλύνοντας την εδαφική κλίση της θέσης αυτής. Στο μεσαίο επίπεδο βρίσκεται το Καθολικό, ένας δίχωρος καμαροσκέπαστος ναός. Είναι διμάρτυρος, το νότιο κλίτος που αποτελεί τον αρχικό ναό είναι αφιερωμένο στον άγιο Παντελεήμονα και το βόρειο που προστέθηκε μετέπειτα είναι αφιερωμένο στον άγιο Αντώνιο. Η φέρουσα τοιχοποιία αποτελείται από αργολιθοδομή. Η κάλυψη γίνεται με οξυκόρυφους θόλους, στο νότιο κλίτος η στέγαση υποστηρίζεται από δύο ενισχυτικά σφενδόνια που εδράζονται σε κιλλίβαντες. Δύο τόξα ενώνουν τα δύο κλίτη, ένα μεγάλο κεντρικά και ένα μικρό ανατολικά στο Ιερό Βήμα. Στην ανατολική πλευρά κάθε κλίτος απολήγει σε ημικυκλική αψίδα· στη νότια βρίσκεται μονόλοβο φωτιστικό άνοιγμα (οξυκόρυφο, που αποτελεί πιθανώς επανάχρηση από παλαιότερο ναό του ύστερου μεσαίωνα στην περιοχή) και στη βόρεια δίλοβο. Η νότια αψίδα έχει υποτυπώδες λίθινο γείσο. Άνωθεν κάθε αψίδας βρίσκεται κυκλικός φεγγίτης, ο νότιος με ανάγλυφη διακόσμηση που επιστέφεται με τέσσερα εντοιχισμένα πινάκια (αρχικά πέντε σε διάταξη σταυρού). Στη δυτική πλευρά βρίσκεται σε κάθε κλίτος μία πανομοιότυπη είσοδος με λίθινο θύρωμα, ανώφλι με ανάγλυφη διακόσμηση, tabula ansata, και οξυκόρυφο υπέρθυρο. Άνωθεν κάθε εισόδου βρίσκεται κυκλικός φεγγίτης και πιο ψηλά πέντε εντοιχισμένα πινάκια σε πλευρική διάταξη. Στο ανώφλι της εισόδου του Αγίου Αντωνίου εκατέρωθεν του δισκαρίου με τον ανθοφόρο σταυρό βρίσκεται κτητορική επιγραφή που αναφέρει τον μετέπειτα Hγούμενο Νεόφυτο, έχοντας απωλέσει τη χρονολογία, η οποία ωστόσο θα μπορούσε να αναχθεί στο 1858-1859 [Ο Κ(ΤΗΤ)Ο(Ρ) ΤΗΣ ΠΑ(ΡΟΥΣ)ΗS | ΝΕΟ[ΦΥ]ΤΟΣ ΙΕΡΟ(MONΑΧ)ΟΣ ΠΕ(ΔΙΩ)ΤΗ(S) | MA…..E). Από ένα φωτιστικό άνοιγμα με ορθογωνικό περίθυρο βρίσκεται στις μακρές πλευρές. Στο εσωτερικό του ναού βρίσκονται δύο κιβωτιόσχημοι τάφοι, ένας σε κάθε κλίτος. Στο μέσον της στέγασης στη δυτική πλευρά προστέθηκε νεώτερο μονόλοβο κωδωνοστάσιο. Στο κλίτος του Αγίου παντελεήμονα διασώζεται περίτεχνο ξύλινο τέμπλο με δεσποτικές εικόνες, συρραφή παλαιότερων. Στη μονή φυλάσσονται σημαντικές εικόνες κυρίως του 18ου – 19ου αιώνα, με απεικονίσεις του Αγίου Παντελεήμονα, του Αγίου Αντωνίου, αλλά και άλλες παραστάσεις όπως του Αγίου Γεωργίου με σκηνές από τον βίο του από τον Τζώρτζη Καστροφύλακα, ενώ η εικόνα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας του 14ου αιώνα βρίσκεται στο Μουσείο Χριστιανικής Τέχνης “Αγία Αικατερίνη Σιναϊτών”. Από το παλαιό μοναστηριακό συγκρότημα διασώζονται δύο ερειπωμένα οικοδομήματα, από τα οποία το ένα μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη του 17ου αιώνα και μία υδατοδεξαμενή της ίδιας περιόδου. Πρέπει να σημειωθεί ότι το συγκρότημα είχε λιθόκτιστο περίβολο, χωρίς ωστόσο να είναι φρουριακού τύπου, παρόλο που έχει επικρατήσει η άποψη αυτή στους παλαιότερους ερευνητές (κοινότυπη για το σύνολο σχεδόν των μοναστηριών). Η ίδρυση της μονής δεν μπορεί να χρονολογηθεί σαφώς. Στις γραπτές πηγές αναφέρεται το μοναστήρι τα έτη 1669 και 1670, θα μπορούσε ωστόσο να χρονολογηθεί στα μέσα του 17ου αιώνα, στα χρόνια του Κρητικού Πολέμου. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση συσχετίζεται με την καταστροφή της μονής του Αγίου Αντωνίου στη γειτονική περιοχή των Πέρα Γαληνών, όπως σημειώνεται άλλωστε και από τον Νουχάκη στις αρχές του 20ου αιώνα (1903: 116) “ίδρύθη πρό 250 περίπου έτών ύπό τών εκ του Μετοχίου 'Αγ. Γαλήνη (Σισών) έλθόντων μοναχών Μακαρίου, `Ιερεμίου καί Κοσμά”. Η σύνδεση αυτή αντανακλάται και στην αφιέρωση του βορείου κλίτους στον Άγιο Αντώνιο. Επιγραφή που αναγράφει ανορθόγραφα απόσπασμα από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου και τη χρονολογία 1677 μπορεί να συνδεθεί με την ολοκλήρωση της πρώτης οικοδομικής φάσης [+ CTENH Y ΠΥ | ΛΗ Κ(ΑΙ) ΤΕΘΛΙΜ | ENH H OΔOC | Η ΑΙΠΑΓΟΥ | CA EIC ΤΗΝ ΖΩΗΝ 1677 | XCΑΠΑΓΟΥC(Α) | ΑΠΡΙΛΙΟΣ]. Βρισκόταν στο κλειδί του αρχικού θυρώματος του περιβόλου και εντοιχίστηκε ξανά δίπλα στο θύρωμα της ανακαινισμένης εισόδου του 1861, η οποία φέρει άνωθεν του τόξου της τη νεώτερη επιγραφή που αναφέρει τη χρονολογία και τον Ηγούμενο Νεόφυτο και απεικονίζει εγγεγραμμένο σταυρό [ΝΕΟΦΙΤΟC YΓOYMENOC | ΠΕΔΗΩΤΙC ΜΕΤΑ THC CYN | ΩΔΗΑC ΤΟΥ 1861 | ΜΑΡΤΗΟΥ +27]. Επισκευές ή προσθήκες σε υφιστάμενες εγκαταστάσεις μπορούν να χρονολογηθούν το 1716 από δύο επιγραφές που αναφέρουν τη χρονολογία αυτή. Η μία επιγραφή, που προερχόταν από τριώροφο κτήριο ανατολικά του Καθολικού, έχει ανάγλυφη διακόσμηση δισκαρίου με ανθοφόρο χριστόγραμμα και εκατέρωθέν του εφαπτόμενο πυροστρόβιλο με εξάκτινο ρόδακα [1716 Απριλίο(υ) 26, ΙC XC, (ΝΙ) ΚΑ, (Γ)ε(ρασί)μου ιερομο(νάχ)ου Κορνάρο(υ)] (ΑΔ 61: 1228-1229· Μυλοποταμιτάκη & Μαυριτσάκη, 2016: 15-79, 85-143). Το 1824 Τουρκαλβανοί του οθωμανικού στρατού λεηλάτησαν τη μονή και θανάτωσαν τον μοναχό Άνθιμο από τους μοναχούς που αντιστάθηκαν (Μυλοποταμιτάκη και Μαυριτσάκη, 2016: 26-37). Κατά την Επανάσταση του 1866 η μονή του Αγίου Παντελεήμονος που βρίσκεται σε κοιλάδα που οδηγεί προς την ενδοχώρα και κοντά σε όρμο, αποτέλεσε κομβικό σημείο για τη ροή πολεμιστών και εφοδίων που έρχονταν μέσω θαλάσσης σπάζοντας τον οθωμανικό αποκλεισμό, όπως το στρατιωτικό σώμα του Πετροπουλάκη (Ψιλάκης, 1909: 968). Με τους επαναστατικούς αγώνες της περιόδου συνδέεται ο ηρωικός Ηγούμενος της μονής για σχεδόν πέντε δεκαετίες (1858/9-1906) Νεόφυτος Πεδιώτης που συμμετείχε στις μάχες, αλλά συνέβαλε αποφασιστικά και στην επιβίωση της μονής κατά τα επόμενα χρόνια, η οποία λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε από τις οθωμανικές δυνάμεις το 1867. Τις επόμενες δεκαετίες το μοναστήρι θα αντιμετώπιζε οικονομικά προβλήματα παρά την κτηματική περιουσία του, ωστόσο κατόρθωσε όχι μόνο να επιβιώσει, αλλά και να προσφέρει βοήθεια σε έχοντες ανάγκη και να χρηματοδοτεί το σχολείο του Φόδελε. Το 1881 αναφέρεται με 12 μοναχούς και 29 κοσμικούς. Το 1901 σύμφωνα με το Μητρώο μοναχών της μονής κατοικείτο από 16 άνδρες. Στον 20ο αιώνα, παρά την απόφαση διάλυσης της μονής και της κατεδάφισης του μεγαλύτερου τμήματος του μοναστηριακού συγκροτήματος το 1972, το μοναστήρι κατόρθωσε να επιβιώσει (Ψιλάκης, 2002: 93-102· Μυλοποταμιτάκη και Μαυριτσάκη, 2016: 37-38).